Toprak Esası ile Türk Vatandaşlığının Kazanılması

Hemen hepimizin bildiği gibi, Amerika Birleşik Devletlerinde doğmuş olmak, Amerikan vatandaşlığını kazanmanın en kolay yollarından biridir. Çocuğu Amerikan vatandaşı olsun diye hamileliğinin son aylarında Amerika’ya giderek doğum yapan ünlülerimizin sayısı da az değildir. Ancak daha az bilinen bir konu var ki, Amerikan hukukundan daha farklı koşullara sahip olmakla birlikte, Türk hukukunda da bu yolla Türk vatandaşlığı kazanılabilir.

Bu yazımda sizlere, bunun nasıl mümkün olabildiğini açıklamaya çalışacağım.

Hukukta buna “toprak esası” diyoruz. Nedir peki toprak esası?

TOPRAK ESASI (Jus Soli)

Toprak esası, çocuğun doğduğu ülkeye göre vatandaşlık kazanmasıdır. Başka bir anlatımla, çocuk hangi ülkede doğmuş ise o ülke vatandaşlığını kazanır. Vatandaşlık doğum anında ve doğum sebebiyle kazanılır, ancak, kan esasının aksine, çocuğun anne babasının vatandaşlığının ve çocukla ana ve/veya baba arasındaki nesep bağının önemi yoktur.

Türk hukukunda, toprak esasına göre vatandaşlık kazanılması Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 4. maddesinde düzenlenmiştir. Bu maddeye göre, “Türkiye’de doğan ve vatandaşlığını ana ve babasından doğumla kazanamayan çocuklar doğumlarından başlayarak Türk vatandaşıdırlar”.

ŞARTLARI

Maddeden de anlaşılacağı üzere, toprak esasına göre Türk vatandaşlığının kazanılabilmesi için üç şart gerekmektedir.

1. Türkiye’de Doğmuş Olmak,
2. Vatandaşlığın Ana ve/veya Babadan Kazanılamamış Olması,
3. Vatandaşlık Kazanamama Doğum Anında Olmalı.

Şimdi bu şartları kısaca inceleyelim.

1. Türkiye’de Doğmuş Olmak: Türkiye’de doğmuş olmaktan ne anlıyoruz? Çocuk nerede doğmuşsa, Türkiye’de doğmuş sayılır? Türk hava taşıtında (uçağında) ya da Türk deniz taşıtında doğan çocuk, Türkiye’de doğmuş demek midir?Öncelikle, ‘Türkiye’ denince, Türkiye’nin siyasî sınırlarını oluşturan, kara ülkesi, kara suları veya hava sahası akla gelmektedir. Bu nedenle, Türkiye’nin kara ülkesinde, kara sularında ve hava sahasında doğan çocuklar, Türkiye’de doğmuşlardır.Ayrıca, hiçbir devletin egemenliği altında olmayan açık denizlerde seyretmekte olan Türk gemilerinde ve bu denizlerin üzerindeki Türk hava araçlarında doğan çocuklar da, uluslar arası hukukun geleneksel kurallarına göre Türkiye’de doğmuş sayılırlar.Bunun yanı sıra, uluslar arası hukuka göre, devletin ülkesi olarak kabul edilen bazı yerler vardır. Örneğin, savaş gemileri nerede olursa olsun –açık deniz veya yabancı ülke karasularında- bayrağını taşıdıkları ülkenin bir parçası kabul edilmektedirler. Bu nedenle, Türkiye Cumhuriyetine ait savaş gemisinde doğan çocuklar, gemi nerede olursa olsun Türkiye’de doğmuş sayılırlar.Limanlarda bulunan ticarî gemilerde ise; liman, üzerinde hâkimiyet hakkına sahip devletin toprağı kabul edilmektedir. Bu nedenle, Türk limanlarında bulunan ve yabancı bir devletin bayrağını taşıyan ticarî gemilerde doğan çocuklar, Türkiye’de doğmuş kabul edilecektir.
2. Vatandaşlığın Ana ve/veya Babadan Kazanılamamış Olması: Vatandaşlığını ana ve/veya babasından doğumla kazanamamış olmaktan ne almak gerekir peki? Burada belirtilmek istenen, çocuğun hem annesine hem de babasına bağlı olarak vatandaşlık kazanamamış olmasıdır.Bu üç ihtimalde mümkün olabilmektedir.
   1. Çocuk Türkiye’de doğmuştur, ancak ana ve/veya babadan vatandaşlık alamamaktadır. Örneğin, Amerikan hukukunda vatandaşlık kazanmanın tek yolunun ‘toprak esası’ olduğunu kabul edelim. Böyle bir ihtimalde, Türkiye’de doğan, Amerikalı anne-babanın çocuğu, anne-babanın vatandaşlığını kazanamayacaktır, çünkü Amerika’da doğmamıştır.
   2. Çocuk Türkiye’de doğmuştur ve ana-baba vatansızdır. Bu ihtimalde çocuk sadece Türkiye’de doğmuş olmakla, Türk vatandaşlığını kazanmaktadır. Ancak, burada şu hususu belirtmekte fayda vardır. Diyelim ki, anne-babadan sadece biri vatansız ve çocuk diğerine göre vatandaşlık kazanabiliyor. Bu halde, hiç şüphesiz, bu hüküm uygulanmayacaktır.
   3. Ana-babanın hukuken belli olmaması. Yani çocuk ile ana ve/veya baba arasında doğum anında hukuken geçerli bir neseple bağlı bulunmadığı için, çocuk vatandaşlık kazanamamaktadır.
3. Vatandaşlık Kazanamama Doğum Anında Olmalı: Çocuğun ana ve/veya babaya bağlı olarak vatandaşlık kazanamaması doğum anında olmalıdır. Çocuğun, doğumdan sonra, başka bir nedenle ana ve/veya babasının vatandaşlığını kazanması, Türk vatandaşlığını toprak esasına göre kazanmasına engel değildir.

TERK EDİLMİŞ ÇOCUKLAR SORUNU

Kanun koyucu ‘terk edilmiş’ (bulunmuş) çocuklar meselesini de düşünmüş ve konu Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 4. maddesinin, ikinci fıkrasında düzenlenmiştir. Kanunun bu maddesine göre, ‘Türkiye`de bulunmuş çocuklar, aksi sabit olmadıkça, Türkiye’de doğmuş sayılırlar’.

Görüldüğü gibi, terk edilmiş çocuklar, örneğin, Sultan Ahmet Camisi‘nin avlusunda bulunan bir çocuk, aksi ispat edilinceye kadar, Türkiye’de doğmuş sayılır; dolayısıyla Türk vatandaşlığını toprak esası ile kazanır.

NEDEN TOPRAK ESASI?

Peki, neden Türk Vatandaşlığı Kanunu‘nda toprak esası kabul edilmiştir?

Bu sorunun yanıtını vermeden önce şunu belirtmekte fayda vardır.

Devletler vatandaşlığın kazanılması yolu olarak, kan esasını, toprak esasını ya da tek başına bu iki esasın ortaya çıkardığı sakıncaları gidermek amacıyla, karma esası (yani her iki esası birlikte) tercih edebilirler. Bir devletin kan esasını veya toprak esasını ya da karma esası seçmesi tamamen bir tercih meselesidir; devletler siyasî tercih yaparlar. Zira uluslararası alanda, her devletin kimlerin kendi vatandaşı olacağını belirleme konusunda mahfuz yetkisi vardır. Bu nedenle, kan esasını ya da toprak esası seçmede veya seçilen esası değiştirmede devletler tamamen özgürdür. Devletler bu tercihi yaparken; göç, nüfus politikaları gibi unsurları dikkate alınmaktadır.
Ülkelerin büyük çoğunluğunda kan esası, aslî esas olarak kabul etmişlerdir. Türk hukukunda da esas olarak kan esası kabul edilmekle birlikte, toprak esası kişilerin vatansız kalmalarını önlemek amacıyla kabul edilmiş, istisnaî bir esastır.

Konunun tarihçesine baktığımızda, toprak esasının, nüfusu az olan ve göç kabul eden devletler tarafından kabul edildiğini görüyoruz. Nitekim başlangıçta Amerika Birleşik Devletlerinde toprak esasının tercih edilmesinde bu faktörler önem taşımakta idi. Ancak günümüzde konu tartışılmaya başlanmıştır. Bir göçmen ülkesi olan Amerika Birleşik Devletleri, artık göç konusundaki politikalarını gözden geçirmekte ve özellikle toprak esası ile vatandaşlık kazanma yolunu da yeniden değerlendirmek istemektedir.

Bir sonraki yazıda buluşmak dileğiyle,

Pek çok sevgiler, saygılar…

Yrd. Doç. Dr. Necla ÖZTÜRK

NOT: Yazarın makalelerinde yazdıkları, bilgilendirme amacına yönelik olup, hukukî yardım olarak telakki edilmez, aleyhine delil olarak kullanılamaz.

Necla ÖZTÜRK

Hukukumuz Olsun
Yazar Hakkında

3 Responses to “Toprak Esası ile Türk Vatandaşlığının Kazanılması”

1. Murat G. diyor ki:

   28 Eylül 2009, 00:58

   Verdiğiniz Hukuki bilgiler için teşekkürlerimi iletiyorum ve ayrıca benim iki tane tanıdığımın ve bir arkadaşımın çocukları Türkiye’de doğmasına rağmen böyle bir hakkı Yetkililer vermedi (sebebi Anne ve Baba T.C. Vatandaşı değil.) Bu durum kanunla çelişmiyormu ???

   Cevapla
   • Necla Ozturk diyor ki:

     28 Eylül 2009, 13:51

     Murat Bey,
     Türk vatandaşlık hukukunda toprak esasi ile Türk Vatandaşlığının kazanılması istisnai bir düzenlemedir ve vatansızlığı önleme amacına hizmet etmektedir. Başka bir anlatımla, eğer çocuk Türk vatandaşlığını kazanamazsa, vatansız duruma düşecekse, ancak, o halde TVK. madde 4 uygulanır.

     Sizin örneklerinizdeki ayrıntıları tam olarak bilmemekle birlikte, tanıdıklarınızın çocuklarının Türk vatandaşlığını kazanamamasının nedeni, büyük bir ihtimalle, anne ve/veya babadan vatandaşlık kazanabiliyor olmalarıdır diye tahmin ediyorum.

     Umarım yanıtım açıklayıcı olmuştur.

     Selamlar..
2. Murat G. diyor ki:

   29 Eylül 2009, 02:06

   Bana cevap verme nezaketinde bulunduğunuz için size çok teşekkür ederim, yukarida da açıklamıştım Türkiye’de doğan çocukların otomatik T.C. vatandaşı olmaları gerekiyor du; ne annesi, ne-de babası T.C. vatandaşı değil, sadece oturma izinleri vardı, oturma izinleri bitince memleketlerine geri döndüler.
   Çocuklarının ileride bir gün Türkiye’de yaşayabilme ihtimali üzerine T.C. pasaportını almaya çalıştılar ama yetkililerin vermiş olduğu cevaplar; “Sadece Türkiye’de doğduğuna dair bir belge verebilcekleri, başka birşey vermelerinin imkasız olduğu”.
   Bence, kanun bazen çıkarılmış olması için çıkarılıyor, bir fonksiyona hizmet etmesi önemli değil.

   Cevapla