Hava alanında karşılama bekleyip, kimseyi göremeyenler mi?  Otel’de yaşayacağı söyleyip, tahtadan bir kulübede yaşayanlar mı? Yoksa en yüksek ücretli işte çalışacağı söylenip, gittiği yerde işsiz kalanlar mı? En kötüsü  ne mi olabilir?  Sokakta kalan binlerce öğrenci işte bu programın görünmeyen, birazda yansıtılmayan kısmı. Bu tür olaylarla ilk tanıştığımda bende hadi be, bu kadarda olmaz demiştim. Ta ki New York’ta tanıştığım arkadaşlarımın 20 kişiyle birlikte MA eyaletinin Springfield bölgesine götürülüp bir evde hiçbir eşyanın olmadığı ve yiyecek yapamadıkları bir evde günlerce yaşamaya mahkum bırakıldığını görünceye kadar.  NYC’de tanıştığım bir diğer arkadaşta ABD’nin batısında yer alan California eyaletinde çalışmak üzere gönderiliyor,  malum sonuç; işsiz kalıyor. 10 gün boyunca hangi eyaletlerden nasıl NYC’ye geldiğini hatırlamıyordu arkadaş. Tek bildiği parasının bitmek üzere olduğu ve Amerika’da ne yapacağını bilmediği.

Peki bir program katılımcısı olarak hangi önlemleri almalısınız? Arkadaşlar kimse kimsenin madur olmasını istemez, hiçbir şirket öğrencisinin madur olmasını istemez. Lakin  belki elinde olan ve ya olmayan sebeplerden dolayı bir çok şirketin öğrencisi madur olabiliyor. Peki sonucunda ne oluyor.  Koskoca bir  “HİÇ”. Bu zamana kadar madur olan öğrencilerden birisinin döndüğünde hakkını savunarak şirketinden bu maduriyetinin bedelini aldığını görmedim, duymadım.  Bu konuda yüzlerce madur öğrenci, onlarca madur eden şirket var. Neden haklar savunulmuyor? İlk sebep bir çoğumuz hukuki yollara başvurmaya çekiniyoruz. Bir diğer sebep ise elimizde programa katılırken imzaladığımız sözleşmeleri yeterince incelemeden imzalıyoruz. (belki de bir çok kişi sözleşme bile yapmadan gidiyor) Sonuçta ne oluyor? Madur olup, geri döndüğünüzde sözleşmenize bir bakıyorsunuz ki hakkınızı savunabileceğiniz hiçbir şey yok elinizde.

Sözleşmeleri imzalamadan önce mutlaka dikkat etmeniz gerekenler;

• Sözleşmenizde alacağınız hizmetin bütün kalemleri açık bir şekilde yer alsın, bu alacağınız hizmetleri hangi koşullarda ve hangi ücreti ödeyerek aldığınız sözleşmede mutlaka yazsın.
• Gittiğiniz ülkede karşılaşabileceğiniz olası sorunlar ve iş kayıplarında şirketin nasıl bir hizmet politikası izleyeceği ve iş’te çalışmama durumunda ödediğiniz ücretin ne kadarlık kısmını geri alacağınız mutlaka belirtilsin.
• Sözleşmenizi mutlaka inceleyin, gerekli gördüğünüz yerde sözleşmede revizyon yapmaktan çekinmeyin. Hatta akrabalarınız ya da tanıdıklarınız arasında bir hukukçu varsa mutlaka tavsiyelerini alın.
• Hazırlanan sözleşmenin son halini inceldikten sonra tüm sayfalarını şirkete köşelettirin, şirket yetkilisine imzalattırın. (hatta şirket yetkilisinin yetki belgesinin fotokopisini de mutlaka isteyin)
• DS belgenizden , sözleşmenize, vizenize tüm belgelerinizin fotokopisini çektirerek ailenize teslim edin.

Böylece biraz olsun sözleşme ile almayı beklediğiniz hizmetleri resmi bir şekilde kanıtlamış olursunuz.  Gittiğiniz andan itibaren her yaşadığını sorunu belgeleyin,  fotoğrafını çekin, işsiz kaldıysanız işverenin sizi işe almadığı veya şirketin size ayarladığı işte çalışamadığınıza dair yazılı belgeler elinizde tutmaya çalışın. Danışman şirketinize yaşadığınız tüm sıkıntılarınızı yazın ve tüm e-posta yazışmalarınızın kayıtlarını e-posta kutunuzda saklayın. (Eğer ileride hukuki bir süreç başlarsa bu belgelerin hepsi sizin işinize yarayacak) . Tabi ki bu tür tatsız sıkıntılar  hiç yaşamamanızı dilerim.  Biz önlemimizi alalım da , gerisi kısmet.

Murat OZTURK

HAFTAYA: BÖLÜM 2 /  “UÇAK BİLETİ ALIRKEN DİKKAT EDİLECEK NOKTALAR”

Bu programın bu hale gelmesinde şüphesiz bir çok faktör var. Bunlar ekonomik değişim süreci, aşırı talep, Türkiye’deki şirketlerin hizmet politikası, kaldıramayacağı hizmetin altına girmeleri ve öğrencilerin tedbirsiz davranmaları gibi sıralanıp gidiyor.

2009 Yazında bu programa katılan birisi olarak programın hemen hemen bir çok yüzüne bizzat yaşayarak tanık oldum. Hatta 2009 yazında WAT programında yaşananlar çok ciddi sorunlardı ve bunların bir kısmı artık ulusal basına yansıma derecesine gelmiştir. Bir çok kişide, çıkan bu haberler aracılığı ile olaylardan haberdar olmuştur.  Sonuç ne mi? Hala binlerce öğrenci WAT programına katılmak için başvuruda bulunuyor (normal bir şey, çünkü Amerika gibi bir ülkeyi öğrenciyken görmek için bulunmaz bir fırsat ).  Başvurular her geçen sene artarken aynı oranla bu program için hizmet veren şirketlerde çoğalmaya devam ediyor.  Buna rağmen şirketler öğrencilerin madur olmalarından pekte rahatsız değil, çünkü şu anda bu alanda ciddi manada emsal teşkil edecek yasal süreçler hiç bir öğrenci tarafından başlatılmamış, başlatılamamış. Yazı dizimde öğrencinin yasla süreç ile ilgili bu programa katılmanda önce, katıldığında ve katıldıktan sonra izlemesi gereken prosedürden de bahsedeceğim.

Çok büyük paraların döndüğü bir Pazar haline gelmiş bir program. Peki bu dönen paranın öğrencilere hizmet olarak dönüşü yeterince verimli mi? Ya da verilen ücretin karşılığı alınıyor mu? Tek kelime ile bir çok kişi için cevap  ”HAYIR”.

Tüm bunlara rağmen öğrenciler tam anlamıyla yasal bir güvence ile bu programa katılmıyor, tamamen şansa bağlı bir şekilde Amerika yolunu tutuyorlar. Uçaktan indiklerinde onları nelerin beklediğinden habersiz. Artık bir şans oyunu haline gelmiş bu programda programı iyi geçen şanslılar arasında da yer alabilirsiniz?  Ya da tam tersine çok sıkıntılı bir sürece girerek Türkiye’ye dönüş yolunu tutanlardan da.  Bu şans faktörünü biraz daha azaltarak oyunu kurallarına göre oynamak için yazılarımla sizlere paylaşımda bulunacağım. Böylece en azından olası aksaklıkları en aza indirgemiş olacağız.  Şunu da bu programa katılan herkesin bilmesi gerekir  hiçbir sıkıntı çekmeden bu program geçmez, sadece sıkıntılar en aza indirgenebilir.

Bundan sonraki yazılarımda WAT programına katılmayı düşünen, katılacak olan kişilerin dikkat etmesi gereken  yasal prosedürler, şirket seçimi, iş görüşmeleri, bilet seçimi, Amerika’da ihtiyaç duyacağı önemli ipuçlarından bahsedeceğim.  Birde tabi ki bu programın keyifli yanları var, onları da yazılarda es geçmeyeceğim.

2010’da WATçı olmaya hazırlıkların başladığı bu dönemde,

İyi bir WATçı olmanın 1. Kuralı yeterince araştırmacı olmak…

WAT skandalları benim duyduğum kadarıyla çok çeşitli tepkiler aldı. Kimi çıktı bu program ile Amerika’ya kendi ayaklarıyla tıpış tıpış geldikleri ve programın içeriğini yeteri kadar araştırmadıkları için gençleri suçladı. Kimi yine bu gençleri tembellikle ve rahata alışmışlıkla, bu nedenle Amerika’daki hızlı iş hayatına uyum sağlayamamakla suçladı. Kimi çıktı aracı olan şirketleri suçladı ve sorumlu tuttu. Kimi yine gençleri haklarını aramamakla ve sessiz kalmakla suçladı, başlarına ne geldiyse müstahaktır dedi. Sonuçta farklı taraflardan bakılınca aslında herkes masum veya herkes suçlu olabilir. Ancak bu WaT olayı çok daha karmaşık gibi geliyor bana. Asıl sorgulanması gereken bu aracı şirketleri teşvik eden ve çalışmalarını kolaylaştıran, biraz bakılınca aslında Amerika’daki ayak işlerine vurmak için genç ve istekli insan avından farklı görünmeyen sistemin sorunları. Asıl sorgulanması gereken kontrolsüz ve bilinçsiz bir halde Amerikan rüyasına balıklama atlayıp, nasıl olursa olsun Amerika’da yaşama tutkusuyla yanıp tutuşan gençlerin yetiştiği toplumumuz. Asıl sorgulanması gereken reşit oldukları halde haklarını hukuklarını bilmeyen gençlerimiz, ve ne yazık ki onlara sahip çıkacak bir devletin veya devlet politikasının olmaması.

Ben USA-Turk sayfalarını takip eden gençlerin, ne amaçla Amerika’da yaşam hayali kurarlarsa kursunlar bazı şeyleri çok iyi bilmeleri gerektiğini düşünüyorum. Ve inanıyorum ki bu sayfaları hazarlayan ve emeği geçen herkes bunun için çalışıyor. Amerika’ya macera aramak için gitmeyin; ne istediğinizi ve ne beklediğinizi çok iyi bilerek gidin. Hollywood filmlerinde gördüğünüz para, güç, eğlence, özgürlük, aşk vs. illüzyonlarına kapılmayın; gerçekçi olun. Kaybettikleriniz ve kazandıklarınızın muhakemesini çok iyi yapın. Dünyanın Süper Güç’ünün topraklarında çalışırken veya okurken beyin ve kalifiye insan gücünü, dolayısıyla politik ve ekonomik gücünü kaybeden bir ülkeden geldiğinizi unutmayın. Mümkünse ben geriye ülkeme hediyelik eşya dışında ne götürebilirim diye düşünün. Haklarınızı, insan haklarınız ve hukuki haklarınız başta olmak üzere, çok iyi araştırın, öğrenin, savunun. Haklarınızı arayın ve gerekiyorsa haksızlığa uğradığınızı düşünüyorsanız sizinle aynı durumdaki insanları örgütleyin. Kısa bir süre önce USA-Turk’e katılan Hatun Ay’ın Türklerin Amerikadaki hayal kırıklıkları ve kaybettikleri üzerine önümüzdeki günlerde yazacakları olayın ilgili bir boyutunu çok güzel yansıtacak diye düşünüyorum. Amerika ile girişilen maceranın ne Türkiye için ne de umudunu Amerika’ya bağlayan Türk gençliği için hüsran olmaması dileğiyle.

Programımın en temel amacı katılımcıya Amerikan kültürünü tanıtmasını, yeni insanlarla tanışma ve kaynaşmasını, yeni kültürleri tanımasını, bol ingilizce pratiği yapmasını sağlamaktır. Ve bu imkanların hepsinin bir arada bulunduğu en ekonomik program olmasıdır.

Son zamanlarda Türkiye’de ”Çok para kazanacaksınız” nidaları ile tamamen ticari düşüncelerle öğrencilere yanlış bilgiler verilmektedir. Buna çok dikkat etmeli ve önünüze serilen teorik kazanca gözü kapalı kanmamalısınız. Temel amacınız İngilizcenizi ilerletmek ve daha sonra yurtdışına çıkmayı düşünürseniz, özellikle ilerde Amerika’da master ve doktora gibi amaclarınız varsa, bu yaşayacaklarınızın size tamamen ön hazırlık teşkil edeceğine de asla unutmayınız ! Bu nedenle özellikle master ve doktora planlarınız varsa ya çalışacağınız yeri, mümkün olursa gitmeyi düşündüğünüz okullara yakın bir yerde seçebilirseniz veya program bitiminde ekstradan kalacağınız sürede (bir aylık ekstra vize süreniz olur genelde) okulları ziyaret etme fırsatı yaratabilirseniz, nakit para ile Türkiye’ye donemeseniz bile geleceğiniz için büyük bir yatırım yapmış sayılırsınız. Unutmayın ki okullara kabulde, bölümdekilerle yüz yüze görüşmenin değeri anlatılmayacak kadar fazladır.

Program sayesinde bulabileceğiniz işlerden kazancınız ortalama $1500 – $2500 arasında değişecektir. $2500 aslında bu program için yüksek bir kazançtır ve herşey yolunda giderse kazanabileceğiniz bir miktardır. Amerika’da saat başına $6.00 ile $13.00 arasında değişen miktarlarda para kazanacaksınız. Ortalama 40 saat haftalık üzerinden ücretlendirmeniz yapılır. WAT işleri genelde turizm sektöründe olduğundan Amerika’da bulunduğunuz dönemde tatil mevsimi olacaktır. Bu dönemde yoğun turist nüfusu olan bir yerde iseniz, ciddi bir işçi eksikliği olacağından belki haftalık çalışma saatlerinizin 40 saatin üzerinde olması olağandır. Bazı işverenler 40 saati aştığınız taktirde saat ücretinizi artıracaklardır. Mesela 40 saate kadar saatlik $6.00 ise 41. saat çalışma ücretiniz $7.50 olur. Ancak iş yoğunlugu, dolayısı ile işvereninizin geliri, beklenenin altında olursa 40 saatin çok altında çalışmak durumunda bırakılabileceğinizi de aklınızdan çıkarmamalısınız.

Yaptığınız işin durumuna göre (işin ağırlığı,işin kalitesi, işin yoğunlu…vb) ücretiniz belirlenir. 5 yıldızlı bir otelde çalışan biri ile herhangi bir işte çalışan birinin veya Alaska’da daha zor koşullar altında çalışan birinin maaşı tabii ki aynı olamayacaktır…

Otel İşleri / Hotel Jobs:

• Resepsiyonist (front desk clerk),
• Kat görevlisi (housekeeper),
• Kapıcı (doorman),
• Garson (waiter/waitress),
• Bulaşıkçı, host/hostess,
• Banquet elemanı,
• Çamaşırhane görevlisi (laundry assistant),
• Belboy,
• Depo sorumlusu (store keeper),
• Tamirci (maintenance)

Restaurant – Cafe:

• Garson
• Barmen/barmaid,
• Aşçı (cook),
• Aşçı asistanlığı (cook assistant),
• Komi (busboy),
• Saladmaker,
• Temizlikçi (cleaner)

Eğlence & Su Parkları

• Oyun Alanı Sorumlusu (Rides Attendant),
• Cankurtaran (lifeguard/beach attendant),
• Yiyecek – içecek reyon görevlisi (food server),
• Bilet gişesi sorumlusu (ticket sales),
• Otopark görevlisi (parking attendant).

Ulusal Parklar – National Parks:

• Açık Alan Görevleri (Outside Work),
• Temizlik elemanı (cleaning),
• Yiyecek – içecek servis elemanı (food and beverage service),
• bahçe işleri (grounds keeper)

İnşaat İşleri – Construction:

• İşçi (General Laborer),
• ambalaj departmanı görevlisi (mover/packer),
• boyacı (painter),
• sürücü (driver),
• bakım bölümü görevlisi (maintenance),
• kalfalık (foreman assistant),
• emniyet görevlisi (guard),
• çevre işleri sorumlusu (gardener)

Mağazalar:

• Kasiyer (cashier),
• Satış elemanı (retail sales),
• Yardımcı satış elemanı (shop assistant),
• Müşteri hizmetleri (customer service)

Bunlardan özellikle son kategori olan mağaza işlerinde pozisyon bulmak zordur. Daha doğrusu “mağaza” olarak nitelendirebileceğimiz iş yerlerinde zordur. Burada her ne kadar “mağaza” dendiyse de “dükkan” demek daha doğru olur çünkü WAT öğrencilerinin çalıştıkları mağazalar daha çok turizm sektöründe, şahıslara ait küçük işletmelerdir.

İngilizce bilginize göre size verilecek görev de aynı işyerinde değişiklikler gösterir. Örneğin aynı yere giden arkadaşlardan birisi ingilizcesinin yeterli olması nedeniyle resepsiyonda nispeten rahat bir pozisyon alabilirken, diğer, ingilizcesi çok çok sınırlı öğrenci, bulaşıkçı veya çamaşırhane görevlisi pozisyonunda çalışmak zorunda kalabilir.

Work And Travel programı Amerikan Hükümetinin kontrolünde yapılan, dünyanın değişik yerlerinden üniversite öğrencilerinin yaz tatilleri boyunca Amerika’da çalışıp İngilizcelerini geliştirme imkanları buldukları ,dünyayı ve farklı kültürleri tanımalarını sağlayan bir öğrenci kültürel değişim programıdır.WAT programı Amerika’yı turist gibi değil içinden biri gibi yasamanızı ve anlamanızı sağlayan ve bunu yaparken de seyahat harcamalarınızı karşılayıp yanınızda bir miktar parayla dönebileceğiniz bir program.

Bu Türkçe araştırmadan sonra da Amerikan yasalarının bu konuda gerçekten neler dediğini merak ettim. Amerikan Hükümeti WAT programına katılabılecek öğrencileri “post-secondary students” diye tanımlıyor. Bu tanıma liseden sonra olan 2 yıllık meslek yüksek okulları ve 4 yıllık üniversitelere devam eden her öğrenci girer. Ancak sık sık karşımıza son sınıf öğrencilerinin katılıp katılamayacağı sorusu çıkıyor. Bu konuyu düzgün, kaynak göstererek açıklayan kimseyi göremedim şimdiye kadar ve bu yazıyı bahane edip detaylı araştırdım ve buldum – bundan sonra başka sitelerde de görürsünüz sanırım. 9 FAM 41.62 N1 Qualifying for an Exchange Visitor Visa (J-1) kanun açıklamalarında bu konu net bir şekilde belirtilmiş. Work and Travel programına katılacak öğrencinin, bu programa katılmadan önce ve sonra full-time öğrenci statüsünü koruyor olması gerekir diyor. Bu tanıma göre mezun olmak üzere olan 4. sınıf öğrencisi WAT programına katılamaz. Ancak bu konuya ek verilen açıklamada “şayet öğrenci mezuniyeti sonrasında başka bir okula gidecekse veya yüksek lisansa devam edecekse, bu durum belgelenmek koşuluyla WAT programına katılma hakkına sahiptir” diyor.

Sayfa 15, Madde 2: It is not necessary for the student to be enrolled in the same institution both before and after participating in SWT (Summer Work and Travel) in order to qualify. Students can participate if they are transferring from one school to another, if they have finished an academic program and are going on to another full-time program, or if they are continuing on to graduate school. Documentation, satisfactory to the consular officer, that the applicant has been accepted for and will commence studies upon their return may be accepted to establish status as a continuing student.

Bu dokumanı okumaya devam ederseniz, bir alttaki madde ise genelde yanlış bilinen bir noktayı açıklığa kavuşturuyor:

A Student who has completed all requirements for a degree, but has not formally graduated, and who cannot demonstrate a resumption of studies after participation in the Summer Work/Travel program, no longer qualifies as a full-time student and is not be eligible for participation in the SWT (Summer Work and Travel) program.

Bazı öğrenciler WAT programına katılmak için bir ders bırakıp okulu uzatıyorlar. Ortada tek ders söz konusu olunca, hele hele son dönemde, genelde öğrenci full-time sayılmakla birlikte bu ekstradan uzatılması durumu, programa katılma hakkı ne yazik ki yasal olarak bulunmuyor. Ama bu konu detaylar çok araştxirılmadığı sürece hasır altı kalacak bir olay.

Diğer bir yanlış, belki de eksik bilinen demek lazim, nokta ise WAT programına katılacak öğrencinin Amerika’ya gelmeden önce iş bulması zorunluğunun olmaması:

While most participants enter the United States with prearranged employment, sponsors are required to place only 50 percent of their participants each year. Sponsors must ensure that participants entering the United States without prearranged employment have sufficient financial resources to support themselves during their search for employment.

Ancak hazır iş olmaması durumunda fimanın öğrenciye her türlü desteği vermesi ve öğrencinin bir hafta içinde iş ve kalacak yer bulacağının ve bu süre içinde öğrencinin yeterli maddi olanaklarının olduğunun garanti edilmesini şiddetle tavsiye ediliyor. Bu şekilde, yani iş garantisi olmadan bir firmanın gönderecbileceği öğrenci sayısı sınırlı. Bu sınırın belirlenmesinde ise firmanın bir önceki yıl gönderdiği öğrenci sayısı esas alınıyor ve maksimum bu sayının yarısı kadarını iş bulmadan göndermesine izin veriliyor. Dolayısı ile iş bulmadan öğrenci yollamak şirket için bir risk teşkil ediyor ve prensip olarak şirketler iş olmadan öğrenci gördermeme yolunu tercih edebiliyorlar. Bunun öğrenci açısından negatif yönü ise bilmeden bu konuma düştüyse şirkete karşı hakkını arama yolları çok kısıtlanıyor. Özellikle bu noktada şirket ile yapılan anlaşma büyük önem kazanıyor. Eğer elinizde imzalanmış sözleşme varsa ki benim bildigim WAT’cıların elinde ya yok ya da işe yaramayan çok genel, kısacık, baştan sağma bir döküman var. Bu durumda öğrenci Amerika’ya gelip ortada kaldıysa ve elinde iş sözlesmesi yoksa, bir şikayet durumunda şirket öğrenciye iş bulma mecburiyetinin olmaması hükmünün arkasına saklanabilir. Ve sanırım bunca şikayet %50’nin altında kaldığından ortada ne kadar çok sefil öğrenci olursa olsun firmalara hiçbir şey olmuyor.

Serious Problem or ControversySponsors are required to notify the Department of State promptly by telephone (to be confirmed in writing) of any serious problem or controversy which could be expected to bring the Department of State or the sponsor’s program into notoriety or disrepute [22 CFR 62.13(b)].

Genel olarak bir çok açıdan çok faydalı bir program diyebiliriz WAT programına. Herkesin aklında önce para kazanmak, ardından ingilizceyi ilerletmek olsa da farklı bir kültürü, hatta kültürleri görüp tanımak, hatta yaşamak, başka şekilde kolay kolay elde edilebilinecek bir olay değil. Her ne kadar zor koşullar altında uzun saatler çalışılsa da, en azından filmlerde görülen Amerika’nın gerçek yüzünü görmek bile bu deneyimden çıkarılabilinecek bir ders. Fırsat yaratabilen, çıkan fırsatları değerlendirebilen için ise Amerika’da yeni bir yaşama, özellikle master veya doktoraya gitmeyi düşünenler için, ilk adım olabilir. Kötü tecrübeleriniz olup bu tip bir gelecek planından vazgeçseniz bile…

Bütün bunlardan sonra bu yazıyı bitirirken yazmadan geçemeyeceğim bir tavsiye var:

Koşullar ne olursa olsun, bir firma ile WAT için anlaşmadan, parayı ödemeden önce mutlaka bütün aklınıza gelen soruları çekınmeden, en ince detayına kadar sorun ve size verilen bilgileri beyan eden yazılı bir dökümanı mutlaka isteyin! Elinizde böyle bir döküman olmadan, size gerçekten vadedilernlerden ve haklarınızdan emin olmanız mümkün değil ve böyle bir durumda size resmen verilmeyen veya bilmediğiniz bir hakkı da aramanız mümkün değildir…